„Vivamus, mea Lesbia!“

Catulls Gedichte an und über „Lesbia“

Gedichte

Gedichte, in denen der Name „Lesbia“ selbst vorkommt, sind mit einem * gekennzeichnet.

Lebensdaten Catull

um 84 v. Chr.
geboren in Verona; dort hat er vielleicht Metellus, den Ehemann der Clodia, kennengelernt, vielleicht sogar Clodia selbst.
57/56 v. Chr.
in Bithynien, im Gefolge des Statthalters Gaius Memmius
nach 55 v. Chr.
gestorben (in Rom?)

In c. 11 erwähnt Catull den „gallischen Rhein“ (Gallicum Rhenum), den Caesar 55 v. Chr. überschritten hat. Die Stelle gilt als erste Erwähnung des Flusses in der lateinischen Dichtung und liefert zugleich einen terminus post quem für Catulls Tod.

Lebensdaten „Lesbia“

„Lesbia“ war wahrscheinlich Clodia (FORDYCE, p. xiv, dort auch die Belege; ebenso QUINN, p. xvi, und BARDON, p. 7), eine der drei Töchter des Appius Claudius Pulcher (Consul 79 v. Chr.) und Schwester des Volkstribunen Publius Clodius Pulcher.

Clodia und Lesbia haben dasselbe metrische Maß (Clōdĭă – Lesbĭă: — ∪ ∪). Das Pseudonym erinnert zugleich an Sappho von Lesbos, deren Gedicht Catull in c. 51 nachdichtet.

Lebenslauf

vor 60 v. Chr.
Heirat mit ihrem Vetter Quintus Caecilius Metellus Celer. Während seiner Statthalterschaft im diesseitigen Gallien (= Oberitalien) sorgte Clodias scandalous behaviour (FORDYCE) in Rom für Gesprächsstoff.
59 v. Chr.
Tod des Metellus, angeblich von seiner Frau vergiftet. Im selben Jahr wird Marcus Caelius Rufus ihr Liebhaber.
56 v. Chr.
Bruch mit Caelius; Clodia tritt im Prozess gegen ihn als Belastungszeugin auf, Cicero verteidigt ihn (Pro Caelio). Danach verlieren sich die Nachrichten über sie.

Andere Gedichte (c. 58, 69, 77, 79) fügen sich in das Beziehungsgeflecht Catull – Clodia – Clodius Pulcher – Caelius Rufus.

Forschungsstimmen

Puella und mulier

Catull nennt Lesbia wiederholt puella (z. B. c. 2, 3, 8, 11, 13). Puella heißt „Mädchen“, aber auch „junge Frau“, sogar „junge verheiratete Frau“ und vor allem „Geliebte“. (In c. 43 ist die puella dagegen Ameana, mit der Lesbia verglichen wird.)

In c. 70 und c. 87 heißt sie mulier = Frau.

Rückschlüsse auf ihr Alter sind daraus nicht möglich.

Cicero

Cicero spricht als Verteidiger des Caelius sehr ungalant von ihr, mit einem Wortspiel auf nobilis („adlig“) und nota („bekannt“, aber auch „berüchtigt“): … cum Clodia, muliere non solum nobili, sed etiam nota … (Cael. 31; Wortlaut unter Parallelstellen).

In seinen Briefen nennt er sie spöttisch βοῶπις (boōpis, „kuhäugig“) – eigentlich ein ehrendes Beiwort der Hera/Juno bei Homer; die Anspielung zielt auf ihr angeblich inzestuöses Verhältnis zum Bruder, wie Hera, Schwester und Gattin des Zeus (Cic. Att. 2,9,1).

Ovid

Ovid bestätigt, dass „Lesbia“ ein Pseudonym ist (Tristia 2,427 f.; Wortlaut unter Parallelstellen).

Apuleius und Victorius

Apuleius überliefert als Erster, dass sich hinter Lesbia eine Clodia verbirgt (Apologia 10). Erst der Florentiner Humanist Petrus Victorius (Piero Vettori) setzte im 16. Jahrhundert Lesbia mit Clodia, der Tochter des Appius Claudius Pulcher, gleich (QUINN, p. xv ff.).

Ihre Beziehung

Parallelstellen

Cicero

Res est omnis in hac causa nobis, iudices, cum Clodia, muliere non solum nobili, sed etiam nota …

Pro Caelio 31

Properz

haec quoque lascivi cantarunt scripta Catulli,
Lesbia quis ipsa notior est Helena.

Prop. 2,34,87 f.

Ovid

sic sua lascivo cantata est saepe Catullo
femina, cui falsum Lesbia nomen erat.

Ov. Tristia 2,427 f.

Martial

Lesbia dictavit, docte Catulle, tibi.

Mart. 8,73,8

Apuleius

… eadem igitur opera accusent C. Catullum, quod Lesbiam pro Clodia nominarit …

Apul. Apologia 10

Ausgaben, Konkordanzen, Literatur